ඩිජිටල් තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමඟ වර්තමාන සමාජයේ ශීඝ්රයෙන් ව්යාප්ත වන, නමුත් බොහෝ දෙනෙකුගේ අවධානයට ලක් නොවන බරපතළ මානසික සෞඛ්ය ගැටලුවක් බවට අන්තර්ජාල සහ ක්රීඩා ඇබ්බැහිය (Internet and Gaming Addiction) පත්ව ඇත. විශේෂයෙන්ම ශ්රී ලංකාව තුළ පාසල් දරුවන්, තරුණ පරපුර මෙන්ම රැකියාවල නිරත වන්නන් පවා මේ වන විට ඩිජිටල් තිරයන් (Screens) ඉදිරියේ සිරකරුවන් බවට පත්ව සිටිති.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය (WHO) විසින් ද වීඩියෝ ක්රීඩා සඳහා දැඩි ලෙස ඇබ්බැහි වීම "Gaming Disorder" නමින් නිල මානසික ආබාධයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. මෙම ලිපියෙන් අප සාකච්ඡා කරන්නේ අන්තර්ජාල සහ ක්රීඩා ඇබ්බැහිය හඳුනාගන්නා ආකාරය, එහි මනෝවිද්යාත්මක බලපෑම සහ එයින් මිදීමට ඇති වෘත්තීය උපදේශන විසඳුම් පිළිබඳවයි.
1. අන්තර්ජාල සහ ක්රීඩා ඇබ්බැහිය යනු කුමක්ද?
ස්මාර්ට් ජංගම දුරකථනයක් (Smartphone) හෝ පරිගණකයක් භාවිත කිරීම සාමාන්ය දෙයකි. නමුත් යමෙකු තමන්ගේ එදිනෙදා අත්යවශ්ය රාජකාරි, අධ්යාපනය, සබඳතා සහ සෞඛ්යය පවා නොසලකා හරිමින්, පාලනයකින් තොරව අන්තර්ජාලය, සමාජ මාධ්ය (Social Media) හෝ වීඩියෝ ක්රීඩා (Online Games - PUBG, Free Fire ආදී) සඳහා කාලය වැය කරන්නේ නම් එය ඇබ්බැහියකි.
මෙහිදී සිදුවන්නේ මත්ද්රව්යවලට ඇබ්බැහි වූ අයෙකුට සමානව, අන්තර්ජාලය භාවිත කරන විට මොළය තුළ ඩොපමයින් (Dopamine) නමැති රසායනය අධික ලෙස ශ්රාවය වීමයි. එමඟින් ක්ෂණික සතුටක් (Instant Gratification) ලැබෙන බැවින්, පුද්ගලයා නැවත නැවතත් එම ක්රියාවෙහිම නිරත වීමට පෙළඹේ.
2. ඇබ්බැහියක ප්රධාන රෝග ලක්ෂණ (Symptoms of Digital Addiction)
ඔබ හෝ ඔබේ දරුවා මෙම තත්ත්වයෙන් පෙළෙන්නේදැයි හඳුනා ගැනීමට පහත මනෝවිද්යාත්මක සහ චර්යාත්මක ලක්ෂණ උපකාරී වේ:
චර්යාත්මක ලක්ෂණ:
- කාලය කළමනාකරණය කරගැනීමට නොහැකි වීම: විනාඩි 10කට කියා දුරකථනය අතට ගෙන පැය ගණනාවක් ගත කිරීම.
- එදිනෙදා වගකීම් මඟහැරීම: අධ්යාපන කටයුතු, රැකියා වගකීම් සහ පවුලේ අය සමඟ ගත කරන කාලය සීමා වීම.
- සමාජයෙන් වෙන්වීම (Social Isolation): යාළුවන් හෝ නෑදෑයින් හමුවීම ප්රතික්ෂේප කරමින් කාමරයට වී තනිවම කාලය ගත කිරීම.
මානසික සහ ශාරීරික ලක්ෂණ:
- නොසන්සුන්තාවය සහ කෝපය (Withdrawal Symptoms): අන්තර්ජාලය හෝ ක්රීඩා කිරීමට ඇති ඉඩකඩ ඇහිරුණු විට (උදා: ඩේටා අවසන් වීම හෝ සිග්නල් නොමැති වීම) අධික ලෙස කේන්ති යාම, කලහකාරී වීම හෝ කනස්සල්ලට පත්වීම.
- නින්ද අහිමි වීම (Insomnia): රාත්රී කාලයේ නිදි වරාමින් දුරකථනය හෝ පරිගණකය භාවිත කිරීම නිසා ඇතිවන නිදන්ගත තෙහෙට්ටුව.
- ශාරීරික අපහසුතා: ඇස් පෙනීම දුර්වල වීම, හිසරදය, කොන්දේ සහ බෙල්ලේ කැක්කුම (Text Neck).
3. මෙමඟින් ඇතිවන දිගුකාලීන මානසික බලපෑම් (Psychological Impacts)
අන්තර්ජාල සහ ක්රීඩා ඇබ්බැහිය හුදෙක් කාලය නාස්ති වීමක් පමණක් නොවේ. එය පුද්ගලයෙකුගේ සමස්ත මානසික සෞඛ්යයම බිඳ දමනු ලබයි:
- සාංකාව සහ විෂාදය (Anxiety and Depression): සමාජ මාධ්ය තුළ අන් අයගේ ජීවිත සමඟ තමන්ව සංසන්දනය කිරීමෙන් ස්වයං-ප්රතිරූපය (Self-esteem) බිඳ වැටෙන අතර, එය දිගුකාලීන විෂාදය දක්වා වර්ධනය විය හැක.
- අවධානය යොමු කිරීමේ අපහසුතා (Attention Deficit): තිර දෙස දිගුකාලීනව බලා සිටීම නිසා කෙටි කාලීන අවධානය (Attention Span) අඩුවන අතර, කිසියම් බරපතළ කාර්යයක හෝ අධ්යාපනික කටයුත්තක නිරත වීමේ හැකියාව මොළයට අහිමි වේ.
- සැබෑ ලෝකයේ සන්නිවේදනය දුර්වල වීම: මුහුණට මුහුණ බලා සන්නිවේදනය කිරීමේ හැකියාව (Social Skills) දුර්වල වීම නිසා සැබෑ සමාජය තුළ අසරණ වීම.
4. ඇබ්බැහියෙන් මිදෙන්නේ කොහොමද? මනෝවිද්යාත්මක උපක්රම
මෙම තත්ත්වයෙන් මිදීමට ස්වයං-පාලනය මෙන්ම අවශ්ය අවස්ථාවලදී වෘත්තීය මනෝවිද්යා උපදේශනය ලබාගැනීම වැදගත් වේ. ඒ සඳහා පහත පියවර අනුගමනය කළ හැකිය:
1. 'තිර කාලය' (Screen Time) සීමා කරන්න
ස්මාර්ට් දුරකථන තුළ ඇති Screen Time Apps භාවිත කරමින් දිනකට සමාජ මාධ්ය හෝ ක්රීඩා සඳහා ගත කරන කාලය සීමා කරන්න (උදා: දිනකට උපරිම පැය 1ක්).
2. ඩිජිටල් විෂහරණ කලාප (Digital Detox Zones) නිර්මාණය කරන්න
නිදන කාමරය තුළට සහ කෑම මේසය වෙත දුරකථන රැගෙන යාම සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කරන්න. විශේෂයෙන්ම නින්දට යාමට පැයකට පෙර සියලුම ඩිජිටල් තිරවලින් ඉවත් වන්න.
3. සැබෑ ලෝකයේ විනෝදාංශ (Alternative Activities) ඇති කරගන්න
ක්රීඩාවලින් හෝ අන්තර්ජාලයෙන් ලැබෙන ඩොපමයින් රසායනය ස්වභාවිකව ලබාගැනීමට නම් පොත් කියවීම, ශාරීරික ව්යායාම, පිහිනීම, සංගීත භාණ්ඩයක් වාදනය කිරීම හෝ ගෙවතු වගාව වැනි සක්රීය විනෝදාංශයක නිරත වන්න.
4. සංජානන චර්යාත්මක ප්රතිකාර (CBT - Cognitive Behavioral Therapy)
ඇබ්බැහිය උග්ර මට්ටමක පවතී නම්, මනෝවිද්යා උපදේශකවරයෙකු (Counselor) හෝ සායනික මනෝවිද්යාඥයෙකු (Clinical Psychologist) හමුවී CBT ප්රතිකාර ලබාගත යුතුය. මෙහිදී ඇබ්බැහියට හේතු වූ මූලික මානසික ගැටලුව (උදා: තනිකම, පීඩනය, ආතතිය) හඳුනාගෙන, සිතන සහ හැසිරෙන රටාව ධනාත්මකව වෙනස් කිරීමට මඟ පෙන්වනු ලබයි.
නිගමනය
තාක්ෂණය යනු අපගේ ජීවිත පහසු කිරීමට ඇති මෙවලමකි; අපව පාලනය කිරීමට ඇති ආයුධයක් නොවේ. ඔබත් හෝ ඔබේ දරුවාත් අන්තර්ජාලය සහ ක්රීඩා නිසා සැබෑ ජීවිතයේ සතුට, සෞඛ්යය සහ සබඳතා බිලිදී ඇත්නම්, එය වහාම වෙනස් කිරීමට කාලයයි.
තනියම මෙම ඇබ්බැහියෙන් මිදීමට අපහසු නම්, වෘත්තීය මනෝවිද්යා උපදේශන සේවාවක (Psychological Counseling) සහාය ලබාගැනීමට මැලි නොවන්න.